28 Nëntor 1939 – nga Mustafa Greblleshi

Shkëputur nga libri “Kujtime 1939-44” të Mustafa Greblleshit, faqe 29-34.
Një libër që s’duhet lënë pa lexuar.

Ishte i pari përvjetor i shpalljes së pavarësisë që e gjente Shqipërinë të pushtuar nga fashistët italianë. Më 27 nëntor, në mbrëmje, trokiti në portë një polic kuesture. Ai më njoftoi se të nesërmen, më 28 nëntor, nuk duhet të dilja nga pragu i shtëpisë. Ky njoftim iu bë edhe shumë studentëve të tjerë. Italianët merrnin masa paraprake për të evituar shpërthimin e urrejtjes popullore në demonstrata. Kuestura i kishte të rregjishtruar emrat e atyre që kishin marrë pjesë aktive në demonstratat e prillit, në prag të pushtimit.
Sikundër pohon revista Shkëndija, në kryeartikullin e saj të numrit 6, viti I, “Përvjetori i sivjetëm i Ditës së Flamurit u kremtua në një mënyrë të thjeshtë, ashtu si e lypte atmosfera luftarake në të cilën kemi tue jetue.”
Disa muaj më vonë ushtarët italianë, që e kishin shndërruar kodrën e Nur Hanmit, në periferi të lagjes sonë, në kamp fushimi, kishin bërë dëme të mëdha në parcelat e mbjella me perime e bostan. Pronari i kodrës, Nur Hanmi, një burrë i mirë dhe i thyher në moshë, erdhi tek unë tepër i revoltuar dhe m’u lut ta shoqëroja te komandanti italian për të protestuar.
Për herë të parë po e dëgjoja atë burrë pa shkollë, por me edukatë, të shfrynte nëpër dhëmbë e të shante aq rëndë. Ato ditë italianët, nën pretekstin qesharak të vrasjes së Daut Hoxhës nga grekët, krudisur në mënyrë aq naive nga fashistët, i patën rënë Greqisë dhe patën pësuar disfatat e para në frontin e Kardhiqit. Disfatat ndoqën njëra-tjetrën në mbarë frontin dhe grekët u futën deri afër Qafë-Thanës. Po të mos ishte politika me dy faqe e anglezëve dhe vetëvrasja e kryeministrit Metaksa, grekët do t’i kishin hedhur në det italianët. Tetë milionë bajonetat që do t’i thyhenin brinjët grekërve (shprehja e Mussolinit) u kthyen me turp nga heroizmi legjendar i popullit grek. Grekët bënë kërdinë. Fronti u shndërrua në varrezë italianësh.
Nur Hanmi, megjithëse i thyher në moshë, ecte para dhe i ngjitej kodrës me hap djaloshar. Rojet na shoqëruan në zyrën e komandatit të tyre, një kolonel zeshkan me mustaqe të zeza e të prera spic. Nga dialekti dukej napolenat. Nur Hanmi hoqi qeleshen e bardhë dhe i kryqëzoi duart në bel.

– Ky zotnia është pronari i kodrës, – i thashë kolonelit. – Ka ardhur të ankohet për dëmet që i kanë bërë ushtarët tuaj në bostanet dhe perimet.
– Sa është shuma e dëmit? – pyeti koloneli serioz.
– I thuaj ta caktojnë vetë, – më tha pronari Nur Hanmi. – Ata janë me shkollë dhe dinë të çmojnë më mirë se unë.
Kur ia përktheva kolonelit përgjigjen e Nur Hanmit, ai vëzhgoi me vërejtje fëtyrën e ngrysur të tij, xhokën e tij të zezë, shallvaret e bardha, dhe urdhëroi një toger të likujdohej dëmi.
Nur Hanmi nuk falenderoi. Madje, gjithnjë nëpërmjet meje, i tha kolonelit se kishte edhe një ankesë tjetër. Një toger italian, oficer i asaj komande, qiraxhi në shtëpinë e Nur Hanmit, prej gjashtë muajsh nuk i kishte paguar qeranë.
Koloneli, kur mësoi emrin e togerit që Nur Hanmi e kishte të shkruar në një copë letër që nxori nga kutia e duhanit, tha:
– Për këtë ankesën e dytë e kam të vështirë t’ju ndihmoj, sepse togeri në fjalë, domethënë qiraxhiu juaj, është vrarë në frontin grek.
– Nuk kërkoj asnjë grosh! – u hodh Nur Hanmi. – Po ta dija se qe vrarë, nuk do ta parashtroja kurrë këtë ankesë.
Kolonelit italian i bëri shumë përshtypje qëndrimi i prerë i Nur Hanmit dhe, në shenjë mirnjohje, i shtrëngoi dorën.

Kur dolëm nga zyra e komandantit, Nur Hanmi vuri qeleshen në kokë dhe shuplakën e ashpër të dorë fshiu ballin e rreshkur, ndonëse nuk e kishte fare të djersitur. Tani ndihej disi i lehtësuar. Duke marrë frymë thellë, më tha:
– Ma boj hallall, or çun, se të mundova edhe ty. Të rashë më qafë sepse nuk gjeta Cenin. Ceni paska shkuar në Itali me Halil Metaliun për të çuar vajzën e Halilit te doktorët.
Cenin unë e njihja mirë sepse e kisha komshi. Kopshti më ndante me shtëpinë e tij. Madje Cen Balin e njihte mirë mbarë Tirana, se Ceni ishte përkthyhes zyrtar i qytetit. Ai dinte italisht dhe gjermanisht. Çdo muaj i takonte të shkonte, të paktën një herë, në Austri dhe në Itali, për të shoqëruar të sëmurë, kryesisht nga tuberkulozi. Me këtë profesion jetonte Ceni dhe jetonte si zotni. Ia kisha zili zanatin Cenit. Të udhëtoje vazhdimisht, më dukej gjëja më e bukur. Dhe në mendjen time udhëtimet e vazhdueshme i krahasoja me një burim të kulluar që rrjedh pa pushuar.
Tuberkulozi në atë kohë, bënte kërdinë, sidomos në moshat e reja. Në rrugicën time, vetëm gjatë muajve të parë të pushtimit, vdiqën nga turbekulozi një varg të rinjsh e të rejash. Me një djalë të ri, Hysen Malasllanin, më ndante një mur. Gjithashtu një mur më ndante edhe me moshatarin dhe bashkënxënësin tim, Bajram Tabakun, vdekja e të cilit më lëndoi aq shumë sa botova një përshkrim në gazetën Tomori, në faqen letrare. Me atë përshkrim tv përmallshëm më fort e lëndova sesa e lehtësova zemrën e babit të Bajramit, mësuesit veteran Et’hem Tabaku. Me vajzën e re, Fatime Vogli, po moshatare me mua, më ndante vetëm hapësira e oborrit. Fatimen bashkë me motrën, që ishte na dy vjet më e madhe dhe që vdiq nuse e re, e porsamartuar, Cen Bali, i pat shoqëruar në Vjenë. Po as Vjena nuk u bëri derman.
Kur vdiq Fatimja, mua po më kërkonnin në të katër anët. Kur më gjetën, më futën në odën e madhe, ku e kishin shtrirë të vdekur, me fytyrën të mbuluar me një shami të verdhë mëndafshi. Kishin zgjedhur pikërisht ngjyrën e vdekjes. E gjora Fatime, ishte një vajzë tepër e urtë, me një fytyrë vezake dhe me një lëkurë të lëmuar, si lëkurë foshnjeje. Sikundër shpreheshin gratë, nuk i dëgjohej zëri i gojës. Shamia e mëndafshtë ishte e hollë dhe e nëpërdukshme dhe tiparet e saj dilnin krejt në pah. Sipas një riti të lashtë, shaminë duhet t’ia hiqte një djalë beqar, moshatar me të. Prandaj më kishin kërkuar.
Kur u përkula dhe ia hoqa shaminë, ndjeva një të dridhur që përshkoi krejt shtatin. Ishte e para herë që po takohesha kaq afër me vdekjen. Me vdekjen isha ndeshur edhe para një moti, kur pata shpëtuar nga mbytja në Pellgun e Rabijes, në lumin Erzzen, Vladimir Shanton (vëllanë e Vasil Shantos). Nga mbytja në det kam shpëtuar dhe disa të tjerë, por mua m’u duk se u përpoqa me vdekjen vetëm zbulova fytyrën e Fatimes së re. Gjithë sipas ritit të lashtë, ma dhanë mua për kujtim shaminë.
Nuse e re, pa mbushur të njëzet vjetët, vdiq edhe një vajzë tjetër po komshie me mua, Deje Malasllani. Vaje Kashari, që banonte ngjitur me shtëpinë time dhe që ishte as gjashtëmbëdhjetë vjeçe, vdiq porsa u kthye nga Vjena, ku e pat shoqëruar Cen Bali.
Komshi kisha, gjithashtu, edhe një moshatarin tim, Said Xhepën. Ai bëri vetëm vitin e parë të gjimnazit. U rrëzua nga biçikleta, vrau pak gjunjët, nuk i dha rëndësi dhe, papritur u paralizua. Iu shpif tuberkulozi në kockë dhe lëngoi në shtrat vite të tëra gjersa vdiq, fill pas okupacionit fashit. Dhe ishte djalë i vetëm. Edhe Saidin e pat shoqëruar në Bolonja Cen Bali. Ai u shtrua ca kohë në klinikëen e përmendur të Institutit “Rizzoli”, por nuk gjeti derman.
Në shtëpinë e Saidit, ku shkoja shpesh për t’i hequr mërzinë, kur po bënim përgatitje për të shkuar në Itali, Cen Bali, duke psherëtirë, më pat thënë:
– Tani që po dilni ju shkollarët e rinj, zanati im nuk do të hajë më bukë. Kaq e pata unë. Do t’i shoqëroni ju shkollarët e rinj të sëmurët. Ju i dini gjuhët me gramatikë.
Në atë kohë Ceni ishte afër të pesëdhjetave. Gjuhët i kishte mësuar vetë, si autodidakt. Megjithatë, kot u shpreh kundër të rinjve, se edhe gjatë okupacionit italianë ai jetoi për mrekulli me profesionin e tij të përkthyhesit, duke shoqëruar jo më në Austri, po në Itali, të sëmurë të ndryshëm. Ceni njihte mirë spitalet, klinikat, mjekët, hotelet, restorantet dhe pensionet e Vjenës dhe të Bolonjës. Madje, tiaransit kishim besim të plotë te Ceni, të cilin e konsideronin si njeri të afërm dhe e trajtonin si njeri të shtëpisë gjatë udhëtimit dhe qëndrimit në Austri apo Itali.
Asokohe pata lexuar romanin e mirënjohur të ftizilogut të madh Paolo Mantegazza Një ditë në Madedra. Romani, që përshkruar me një stil të mrekullueshëm dhe me një ndjenjë tepër të hollë jetën, vuajtjen dhe vdekjen e tuberkulozëve, më pat lënë mbresa të pashlyeshme dhe më pat bërë të ndieja një dhembshuri të thellë për djemtë dhe vajzat e reja të prekuar nga turbekulozi, të cilët edhe kur buzqeshin duket sikur qajnë. Kurrë nuk m’u lëbyr nga kujtesa buzëqeshja e vogëlushes Vaje Kashari, që i kishte aq të theksuara hijet e brengës. Sytë e saj të ventiur dukej sikur nuk i shkonin vdekjes që po e merrte, por jetës që nuk po e mbante. Kurrë nuk m’u lëbyr nga kujtesa po ashtu fytyra tepër e verdhë, por tepër e qetë e shtatëmbëdhjetëvjeçares Fatime Vogli. Qetësia e asaj fytyre dukej sikur me heshtjen e saj falënderonte vdekjen qe e kishte çliruar përgjithmonë nga temperatura gjatë mbrëmjeve, që i ngjitej vetëm dy a tri viza. Vazhdimisht tridhjetë e shtatë e dy, tridhjetë e shtatë e tre. Oh, sa i rrezikshëm ishte ky indeks! Shaminë e verdhë të mëndafshit, me të cilën kishin mbuluar fytyrën e saj të verdhë dhe që e ëma ma dha për kujtim, sipas një riti të lashtë, unë e futa në fletët e romanit Një ditë në Madera. Dhe, kur më humbi ky libër (sikundër më kanë humbur qindra të tjerë), më erdhi shumë keq, jo për librin, po për shaminë.

*Librin ma dhuroi mikja ime, Zenita Farka.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: